در میان سازهای کهن ایران، نی جایگاهی ویژه دارد؛ سازی که با نفسِ نوازنده جان می گیرد و نوایی برمی آورد که گویی پژواکِ هزاران سال تاریخ و فرهنگ این سرزمین است. قدمت نی به دوران باستان باز می گردد و از همان آغاز توانسته بیانگر عمیق ترین احساسات انسانی از اندوه و تنهایی تا عرفان و عشق باشد.
صدای منحصر به فرد نی نه تنها موسیقی سنتی ایران را غنا بخشیده، بلکه به عنوان نمادی از روح ایرانی در دل ها جای گرفته است. در این مقاله از وتمام به کاوشی در تاریخچه ساز نی و تاثیرگذاری آن خواهیم پرداخت.
تاریخچه ساز نی
ساز نی به عنوان یکی از کهن ترین سازهای بادی در تاریخ موسیقی بشر، جایگاهی ویژه و منحصر به فرد را به خود اختصاص داده است. تاریخ نی به ما می آموزد که این ساز به عنوان یک وسیله ی ارتباطی، عواطف انسانی را به شیوه ای بی نظیر منتقل می کند.
بررسی های باستان شناختی و تئوری های موسیقایی حاکی از آن است که نی در اشکال اولیه خود احتمالا نخستین ابزار موسیقایی بوده که توسط بشر برای خلق صداهای آهنگین ابداع شده است.
این ساز باستانی نه تنها بازتاب دهنده نبوغ و خلاقیت نیاکان ما در دستیابی به بیان موسیقایی، بلکه حامل بخشی از روح و فرهنگ کهن تمدن های بشری به شمار می رود. قدمت و اصالت این ساز، آن را به میراثی گرانبها در گستره ی جهانی موسیقی تبدیل کرده است.
شیوه نواختن ساز نی
حال که با تاریخچه ساز نی تا حدودی آشنا شدید، هم اینک می خواهیم به بررسی شیوه نواختن این ساز بپردازیم:
- نوازنده ساز نی را به صورت عمودی در دست گرفته و دهانه آن را با دقت بین دندان های پیشین فک بالا قرار می دهد.
- عمل دمیدن در نی به شکلی تخصصی و با کمک زبان انجام می شود.
- در این روش سر ساز بین دندان های پیشین بالایی قرار می گیرد و زبان به عنوان یک هدایت کننده دقیق، جریان هوا را به سمت لبه تیز دهانه ساز هدایت می کند.
- صدا از طریق شکست جریان هوا بر لبه دهانه تولید می شود.
- زبان در این فرایند نقشی دو گانه ایفا می کند؛ از سویی به عنوان مسدود کننده بخش جلویی دهانه ساز عمل کرده و از سوی دیگر هوا را به سمت نقطه کنونی و تیز لب دهانه هدایت می کند. این نقطه معمولا در سمتی از دهانه قرار می گیرد که لب ها به طور نسبی بازتر هستند.
- بخش عمده ای از دهانه ساز توسط لب ها پوشانده می شود. نقطه دقیق تماس زبان با دندان های پیشین بالایی و موقعیت دهانه نی در این میان تعیین کننده زیر و بمی صدا است.
- هر چه نوک زبان به سمت دندان های بالایی و لبه دهانه ساز نزدیکتر شود، منفذ عبور هوا تنگ تر شده و در نتیجه صدایی تیزتر حاصل می شود. بر عکس با عقب کشیدن زبان و گشادتر شدن منفذ، صدای حاصل بم تر خواهد شد.
- علاوه بر این تغییر زاویه قرارگیری نی نسبت به بدن نوازنده نیز بر زیر و بمی صدا تاثیرگذار است؛ کاهش زاویه نی نسبت به بدن منجر به تنگ تر شدن منفذ و صدایی زیرتر می شود و بلعکس
پیشنهاد نویسنده:
شیوه ساخت نی قدیمی
با شناخت تاریخچه ساز نی، نوبت به شیوه ساخت این ساز می رسد. برای ساخت ساز نی، انتخاب نی هایی با بندهای هم اندازه و منظم از اهمیت بالایی برخوردار است. چوب نی باید کاملا رسیده، ضخیم، خوش تراش و دارای ساختاری گرد و استوار باشد. نی های به دست آمده از منطقه کاشان به عنوان مرغوب ترین انواع برای ساخت نی شناخته شده اند. در کل شیوه ساخت نی قدیمی به شرح زیر است:
- نی مورد استفاده باید کاملا راست و بدون هیچ گونه انحنایی باشد. ابعاد استاندارد این ساز معمولا در قطرهای 1.5 تا 3 سانتی متر و طول هایی بین 30 تا 70 سانتی متر متغیر است.
- پس از برش گیاه نی، فرایند خشک شدن تدریجی آن حدود 20 روز به طول می انجامد.
- پس از اتمام این مرحله، سازنده با استفاده از سوهان، سطح داخلی نی را صاف و صیقلی می کند، سپس بر اساس اندازه های تعیین شده، 5 سوراخ در بخش جلویی و یک سوراخ در بخش پشتی نی با استفاده از میله ای گداخته ایجاد می شود.
- تنظیم فواصل صوتی(نت ها)از طریق تغییر اندازه قطر این سوراخ ها انجام می گیرد؛ سوراخ های بزرگتر صدایی بم تر و سوراخ های کوچکتر صدایی زیرتر تولید می کنند.
- به منظور افزایش زیبایی بصری ساز، بندهای طبیعی بدنه نی با نوارهای چرمی پوشانده می شوند.
- لوله ای کوتاه از جنس برنج به نام سَری در این قسمت نصب می شود. در حال حاضر در برخی موارد از طلق های پلاستیکی به جای سری برنجی استفاده می شود. نصب سری برنجی علاوه بر افزایش دوام و استحکام ساز، به زیبایی آن نیز می افزاید.
- در بخش پایانی نی نیز معمولا از لوله های کوتاه برنجی مشابه استفاده می شود تا تعادل و مقاومت ساز حفظ شود. اکثر سازندگان نام خود را در انتهای نی حک کرده و برخی نیز با بهره گیری از میله داغ، نقوش ظریف و تزئینی بر بدنه ساز ایجاد می کنند.
پیشنهاد نویسنده:
کوک ساز نی
با هم تاریخچه ساز نی، شیوه نواختن و ساخت این ساز را مرور کردیم، حال وقت آن است که به مطالعه مبحث کوک ساز نی بپردازیم. برخلاف سازهای زهی مانند تار، ویلون و… ساز نی قابلیت کوک شدن دقیق به استانداردهای مشخص را ندارد. این ویژگی سبب می شود که هماهنگ سازی آن با سایر سازها در اجرای گروهی چالش برانگیز باشد و از همین رو نی اغلب به عنوان سازی تک نواز شناخته می شود.
با این حال نوازندگان ماهر قادر هستند با کنترل نفس خود، صدای سار را تا حدود نیم پرده(کروماتیک) به سمت بالا یا پایین تغییر دهند. استفاده از نی در ارکسترها به ندرت اتفاق می افتد. در مواردی که نوازنده ناگزیر به همنوازی است، اصولا مجموعه ای از سازهای نی با کوک های مختلف را به همراه دارد.
در این شرایط نزدیک ترین نی از نظر کوک انتخاب شده و نوازنده با مهارت نفس خود تغییرات جزئی لازم برای انطباق صدا را اعمال می کند.
سازندگان برجسته ساز نی
به بخش نهایی مطلب مربوط به تاریخچه ساز نی، یعنی سازندگان و نوازندگان برجسته این ساز محبوب رسیدیم. در طول تاریخ، سازندگان چیره دستی در عرصه ساخت نی ظهور کرده اند. از جمله نام های ماندگار در این زمینه می توان به حسین خانی نی ساز(سازنده ساز برای نایب اسدالله و مهدی نوایی)، علی خان(فرزند حسین خان نی ساز)، سید قاسم علوی و محمد بیات اشاره کرد.
همچنین طی صد سال اخیر نوازندگان برجسته بسیاری ساز نی را به اوج رسانده اند. از میان مشهورترین این نوازندگان می توان از نایب اسدالله اصفهانی، صفدر خان، مهدی نوایی، حسین یاوری، حسین کسایی، محمد علی کیانی نژاد، حسن کسایی و حسن ناهید نام برد.
و تمام؛ پیوند ماندگار اصالت و نوآوری
در وتمام، گذشته و امروز در هم تنیده می شوند؛ جایی که گنجینه های هنر و تاریخ ایران در بزرگترین بازار آنلاین آثار کهن و عتیقه حیاتی دوباره می یابند. این پلتفرم، فضایی برای علاقه مندان و مجموعه داران سراسر کشور است تا با اطمینان خاطر آثار ارزشمند را کشف و در مزایده ها شرکت کنند یا کلکسیون خود را به نمایش بگذارند. در وتمام، اصالت با فناوری پیوند می خورد و گذشته با نگاهی نو به سوی آینده گام بر می دارد!
پیشنهاد نویسنده:
در آخر
با رسیدن به انتهای مقاله تاریخچه ساز نی، شاید وقت خوبی برای مرور آموخته ها باشد. ساز نی فراتر از یک ساز بادی نمادی از پیوند انسان و طبیعت است، سازی که از دل نی زارها برمی خیزد و در جان هنرمند جاری می شود. از دوران باستان با امروز نی همواره روایتگر احساسات ناب ایرانیان بوده است.
آن چه این ساز را جاودانه ساخته نه تنها قدمت چند هزار ساله ی آن، بلکه روح انسانی نهفته در نغمه هایش است. تاریخچه نی، تاریخ عشق به صدا و معناست و در هر دمیدن گویی که بخشی از حافظه ی فرهنگی ایران دوباره زنده می شود.
سؤالات متداول
- ساز نی برای چه دوره ای است؟
ساز نی یکی از قدیمی ترین سازهای موسیقی در جهان است و قدمت آن به دوران پیش از تاریخ باز می گردد.
- بهترین نی نوازان ایران چه کسانی هستند؟
اساتیدی چون حسن کسایی، محمد موسوی و نایب اسدالله از نامداران عرصه نوازندگی نی هستند.
- ساز نی متعلق به چه منطقه ای است؟
ساز نی در مناطق مختلفی از جهان یافت شده و ریشه های باستانی دارد؛ اما به طور ویژه در موسیقی سنتی ایران، خاورمیانه، آسیای مرکزی و شمال آفریقا جایگاه برجسته و تاریخچه ای غنی دارد.
بدون دیدگاه